Grönland

Kuzey Amerika kıtasının bir parçası olmasına rağmen, Grönland 986 yılından itibaren bin yılı aşkın süredir siyasal ve kültürel olarak Avrupa'nın Norveç ve Danimarka krallıklarıyla ilişkilidir. Ataları bugünkü Kanada'dan göç eden kutup çevresi halkları tarafından en az 4.500 yıldır aralıklarla iskân edilmiştir. Norveçli Vikingler, daha önce İzlanda'dayken, 10. yüzyılda Grönland'ın o dönemde ıssız olan güney kesimine yerleşmiş, torunları 15. yüzyılın sonlarında kaybolana kadar yaklaşık 400 yıl boyunca burada yaşamıştır. 13. yüzyılda ise İnuitler bölgeye gelmiştir.

15. yüzyılın sonlarından itibaren Portekizliler Asya'ya kuzeyden bir rota aramaya çalışmış ve bu girişimler, kıyı şeridinin en erken haritacılık tasvirlerine yol açmıştır. 17. yüzyılda, Danimarka-Norveçli kâşifler Grönland'a yeniden ulaşmış, önceki yerleşimlerin yok olduğunu görmüş ve adada kalıcı bir İskandinav varlığı yeniden tesis etmiştir. 1814'te Danimarka ile Norveç ayrıldığında, Grönland Norveç tacından Danimarka tacına devredilmiştir. 1953 Danimarka Anayasası, Grönland'ın sömürge statüsünü sona erdirerek onu tamamen Danimarka devletine entegre etmiştir. 1979 Grönland özerklik referandumunda Danimarka, Grönland'a iç yönetim hakkı tanımıştır. 2008 Grönland öz yönetim referandumunda ise Grönlandlılar, Danimarka hükûmetinden yerel Naalakkersuisut'a (Grönland hükûmeti) daha fazla yetki devreden Öz Yönetim Yasasını kabul etmiştir. Bu yapı altında Grönland, birçok kamu hizmeti ve yetki alanının sorumluluğunu kademeli olarak üstlenmiştir. Vatandaşlık, para politikası, güvenlik politikaları ve dış ilişkiler ise Danimarka hükûmetinin yetkisinde kalmıştır. Küresel ısınma nedeniyle buzların erimesi, zengin maden kaynakları ile Avrasya, Kuzey Amerika ve Arktik bölgesi arasındaki stratejik konumu nedeniyle Grönland; Danimarka Krallığı, NATO ve Avrupa Birliği için stratejik öneme sahiptir.

Grönland nüfusunun büyük çoğunluğu İnuitlerden oluşmaktadır. Nüfus, iklimsel ve coğrafî etkenler nedeniyle ağırlıklı olarak güneybatı kıyısında yoğunlaşmıştır; adanın geri kalanı seyrek nüfusludur. 2022'de 56.583 olan nüfusuyla Grönland, dünyanın nüfus yoğunluğu en düşük ülkesidir. Grönland, metropol Danimarka gibi sosyal açıdan ilericidir; eğitim ve sağlık hizmetleri ücretsizdir ve Grönland'da LGBT hakları dünyadaki en kapsamlı düzenlemeler arasındadır. Elektrik üretiminin %67'si yenilenebilir kaynaklardan, büyük ölçüde hidrolik güçten sağlanmaktadır. 2025'ten beri Amerika Birleşik Devletleri'nin Grönland'a karşı hibrit savaş yürüttüğü belirtilmektedir; bu nedenle Danimarka Savunma İstihbarat Servisi (DDIS), o yıl ABD'yi Rusya ve Çin'le birlikte millî güvenliğe yönelik tehditler arasında sınıflandırmıştır.

Etimoloji

İlk Norse yerleşimcileri adaya Grönland adını verdiler. İzlandalıların sagalarına göre Norveçli Kızıl Erik, babası Thorvald ile birlikte adam öldürme suçundan İzlanda'dan sürgün edilmişti. Geniş ailesi ve thrall'ları Şablon:Gloss/brac-startköle ya da serflerŞablon:Gloss/brac-end ile birlikte, kuzeybatıda bulunduğu bilinen buzlu bir ülkeyi keşfetmek için gemilerle yola çıktı. Yaşanabilir bir bölge bulup oraya yerleştikten sonra, hoş bir ismin daha fazla yerleşimci çekeceği umuduyla buraya Eski Norsça: Grœnland (Türkçesi: "Yeşil ülke") adını verdi. Kızıl Erik Sagası'nda şu ifade yer almaktadır: "Yazın, Erik bulduğu ülkeye yerleşmek üzere yola çıktı ve ona Yeşil Ülke adını verdi; çünkü dediğine göre, güzel bir adı olursa insanlar oraya daha çok çekilirdi."

Bölgenin Grönlandca adı Kalaallit Nunaat olup 'Kalaallit'in ülkesi' anlamına gelir. Kalaallit, bölgenin batı kesiminde yaşayan Grönland İnuitleridir. Grönlandlı İnuitlerin kullandığı Nunaat terimi, suları ve buzulları kapsamaz, yalnızca kara alanını ifade eder.

Tarihçe

900 yılında Gunnbjorn Ulfsson Grönland'ı keşfetmiştir. 986 yılında ise Kızıl Erik, Grönland'da bir Viking sömürgesi kurdu. İkinci Dünya Savaşı sırasında ABD tarafından işgâl edilmiş, daha sonra tekrar Danimarka'ya verilmiştir. Bu sırada, 1943 yılında da ABD tarafından Amerikan Hava Kuvvetleri'nin kullanması için Thule Hava Üssü inşa edilmiştir. 1985 yılında AB'den ayrılmıştır. 11 Haziran 2022'de Danimarka ve Kanada hükûmetleri, 17 yıllık müzakerelerin ardından Hans Adası'nı ikiye bölmeyi kabul etti. Anlaşma, Kanada, Danimarka, Grönland ve Nunavut parlamentolarının her birinin onaylamak için oy kullanmasından sonra yürürlüğe girdi. Bununla, Kanada ve Danimarka (Grönland), adanın merkezine yakın kuzeyden güneye uzanan adanın yüzeyindeki bir çatlağı izleyen 1280 m'lik bir uluslararası kara sınırına sahip olacak.

Özelliği

Atlas Okyanusu'nda bulunan Grönland, Kuzey Amerika kıtasına bitişik olmakla birlikte tarihsel olarak Avrupa ile bağları daha fazladır. Her ne kadar geniş özerklikleri olsa da, Danimarka Kraliyet Birliği'nin bir parçasıdır. Danimarka'ya bağlı olarak 1973 yılında Avrupa Ekonomik Topluluğu'na dâhil olan Grönland, 23 Şubat 1983 tarihinde yaptığı bir halk oylaması sonucunda AET'den ayrılma kararı alır ve gelişmelerin ardından 1 Şubat 1985'te Grönland kendi isteğiyle topluluktan ayrılır; hâlen Avrupa Birliği'nin dışındadır.

Grönland kronu

Grönland kronu, Grönland'da gelecekte kullanılması düşünülen para birimidir. Günümüzde Danimarka kronu kullanılmaktadır. Mayıs 2007'de Danimarka'da çıkan yasaya göre Grönland'a Danimarka kronunun Grönland versiyonunun basılmasına izin verildi.

Hakkındaki tartışmalar

ABD Başkanı Donald Trump'ın, güvenlik ve enerji kaynaklarının kontrolü gibi gerekçelerle, Grönland üzerindeki ABD etkisini artırmak istediğini söyleyen açıklamalar yapması, Grönland'ın da içinde bulunduğu Kuzey Kutup bölgesini uluslararası siyasetin gündemine taşıdı. Ülkenin satın alınmasından askerî kontrolüne kadar farklı içeriklerde seyreden açıklamalara karşı Danimarka hükûmeti Grönland'ın satılık olmadığını ve bu yöndeki bir saldırıda gerekli karşılığı vereceklerini söyledi. Grönland yönetimi de farklı dönemlerdeki açıklamalarında bu konuda ABD ile diyalog içinde olacaklarını belirterek gerilimi düşürmeye çalıştı.

Ancak özellikle ABD'nin Venezuela'ya müdahalesinin ardından Trump'ın açıklamalarında yeniden Grönland'a dair ifadelerin olması, sıradaki askerî müdahalenin buraya olabileceğine dair tartışmaları yeniden başlattı. NATO'ya bağlı Danimarka'nın kendine bağlı bir bölgeye yine NATO üyesi bir devletin askerî müdahalede bulunması durumunda neler olacağı, AB'nin bu konuda nasıl tavır alacağı Grönland ile ilgili tartışmaların diğer eksenlerini oluşturdu.

Ayrıca bakınız

• II. Dünya Savaşı'nda Grönland
• Grönland krizi
• Amerika Birleşik Devletleri'nin Grönland'ı satın alma teklifi

Notlar