Amman

Ürdün'ün başkenti ve en büyük şehri

Amman, Ürdün'ün başkenti ve en büyük şehridir, ülkenin ekonomik, siyasi ve kültürel merkezidir. 2024 yılı itibarıyla beş milyonluk nüfusuyla Amman, Ürdün'ün en büyük şehri ve Levant bölgesinin en büyük şehri, Arap dünyasının beşinci büyük şehri ve Orta Doğu'nun altıncı büyük metropol alanıdır.

Amman (Arapça: عمان), Ürdün'ün başkenti ve en büyük şehridir, ülkenin ekonomik, siyasi ve kültürel merkezidir. 2024 yılı itibarıyla beş milyonluk nüfusuyla Amman, Ürdün'ün en büyük şehri ve Levant bölgesinin en büyük şehri, Arap dünyasının beşinci büyük şehri ve Orta Doğu'nun altıncı büyük metropol alanıdır.

Amman, dünyanın en eski sürekli yerleşim gören şehirlerinden biridir. Amman'daki yerleşimin en eski kanıtı, dünyanın en eski insan heykellerine ev sahipliği yapan 'Ain Ghazal'da MÖ 8. binyıla kadar uzanmaktadır. Demir Çağı'nda şehir, Ammon Krallığı'nın başkenti olan Rabat Aman olarak biliniyordu. MÖ 3. yüzyılda şehir Philadelphia olarak yeniden adlandırıldı ve Dekapolis'in on Greko-Romen şehrinden biri oldu. Daha sonra, MS 7. yüzyılda Raşidun Halifeliği şehri Amman olarak yeniden adlandırdı. İslam döneminin büyük bir bölümünde şehir, yıkım dönemleri ile göreceli refah dönemleri arasında gidip geldi. Amman, 15. yüzyıldan 1878'e kadar Osmanlı döneminde büyük ölçüde terk edilmişti ve daha sonra Çerkesler tarafından yeniden yerleşime açıldı. Şehir, 1904'te Hicaz Demiryolu'na bağlanmasının ardından büyüdü ve 1909'da ilk belediye meclisinin kurulmasına yol açtı.

Amman, 1921'de Ürdün'ün başkenti olarak belirlenmesinin ardından hızlı bir büyüme yaşadı ve farklı Ürdün ve Levant şehirlerinden göçler aldı; daha sonra da ardı ardına gelen mülteci dalgalarını ağırladı: 1948 ve 1967'de Filistinliler; 1990 ve 2003'te Iraklılar; ve 2011'den beri Suriyeliler. Başlangıçta yedi tepe üzerine kurulmuştu, ancak şimdi 22 bölgeyi birleştiren 19 tepeye yayılmış durumda ve bu bölgeler Büyük Amman Belediyesi tarafından yönetiliyor. Amman'ın bazı bölgeleri, Jabal al-Luweibdeh ve Wadi Abdoun gibi, bulundukları tepelerden (jabal) veya vadilerden (wadi) isimlerini almıştır. Doğu Amman, ağırlıklı olarak kültürel etkinliklere ev sahipliği yapan tarihi yerlerle doludur, Batı Amman ise daha moderndir ve şehrin ekonomik merkezi olarak hizmet vermektedir.

2018 yılında yaklaşık bir milyon ziyaretçi Amman'ı ziyaret etmiş ve bu da onu dünyanın en çok ziyaret edilen 89. şehri ve en çok ziyaret edilen 12. Arap şehri yapmıştır. Amman nispeten hızlı büyüyen bir ekonomiye sahiptir ve Küreselleşme ve Dünya Şehirleri Araştırma Ağı tarafından Beta küresel şehir olarak sınıflandırılmıştır. Ayrıca, ekonomik, işgücü, çevresel ve sosyo-kültürel faktörlere göre Orta Doğu ve Kuzey Afrika'nın en iyi şehirlerinden biri olarak adlandırılmıştır. Şehir, Doha ile birlikte ve sadece Dubai'nin gerisinde, çokuluslu şirketlerin bölgesel ofislerini kurmak için Arap dünyasının en popüler yerleri arasında yer alıyor. Amman'da, şehre hizmet veren ve komşu Zerka'ya bağlayan Hızlı Otobüs Sistemi (BRT) de dahil olmak üzere bir otobüs ağı bulunmaktadır.

Tarihçe

Amman M.Ö. 7000 yılında kurulmuş olup tarihteki en eski şehirlerden biridir. Şehirdeki ilk insan yerleşimi belirtileri kalkolitik çağa (MÖ 4000-3000) kadar uzanmaktadır.

MÖ 13. yüzyılda Amman, şehrin sakinleri olan Ammonlular tarafından Rabbath Ammon veya Rabat Ammon olarak adlandırılmaktaydı. İncil'e göre şehir Ammon Krallığı'nın başkenti idi. Helenistik dönemde şehrin adı Filadelfeia olup Dekapolis'e bağlıydı.

635 yılında Müslümanların eline geçen Amman, 1516'da Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferi sırasında Osmanlı topraklarına katıldı. II. Abdülhamit devrinde Rusya'dan kaçarak Osmanlı devletine sürülen Çerkeslerin bir kısmı Amman civarına yerleştirildi.

1908'de tamamlanan Hicaz Demiryolu hattının Amman'dan geçmesi şehrin önemini artırdı. I. Dünya Savaşı'ndan sonra İngiliz manda yönetimine giren Amman 1946'da Ürdün Krallığı'nın başkenti oldu.

Modern Amman, bir Çerkes köyü olarak başlamış olup, geliştirilerek büyük bir şehir haline getirilmiştir.

Coğrafya

Amman, Lut Gölü'nün 35 km kuzey doğusunda, Akdeniz'in 110 km doğusunda ve Kudüs'ün 65 km doğusunda yer almaktadır. Şehir, Ürdün bayrağındaki yedi köşeli yıldızını temsil eden yedi tepe üzerinde yer almaktadır. Amman'da Akdeniz iklimine benzer ancak ama yine de kıtasal olarak farklı bir iklim görülmektedir. Deniz seviyesinden 773 m yükseklikte olması bunu etkilemektedir. Şehirde sık sık yoğun sis görülebilmektedir.

Şehrin yapısı

Amman keskin bir şekilde ikiye ayrılmıştır. Şehrin doğu kesimi geleneksel bir İslam şehri olup eteklerindeki barınaklarda çok sayıda Filistinli mülteci yaşamaktadır. Batı kesimi ise yeşillik içinde olup kafeler ve sanat galerileri bulunmaktadır. Kraliyet Sarayı doğu kesiminde, Meclis ise batı kesiminde yer almaktadır. Şehrin en önemli tarihî eseri, Romalılar'dan kalma kalesidir. Kalenin içinde antik bir tiyatro bulunmaktadır.

Yönetim

Amman beş yılda bir doğrudan seçilen 41 üyeli belediye meclisi tarafından yönetilmektedir. Belediye meclisi 1909 yılında kurulmuş olup 1914 yılında ilk ilçe merkezi kuruldu. 18 yaşın üzerindeki tüm Ürdün vatandaşları belediye seçimlerinde oy kullanma hakkına sahiptirler. Ancak, belediye başkanı kral tarafından atanmaktadır.

Amman Büyükşehir Belediyesi 27 semtten oluşmaktadır:

Ekonomi

Önemli bir sanayi merkezi olan şehirde 14 üniversite bulunmaktadır. Ürdün Üniversitesi Amman'daki en büyük üniversitedir.

Amman, Ortadoğu ve Afrika'da iş için seyahat edenler ve turistler tarafından en çok ziyaret edilen şehirler arasında 8. sırada, uluslararası ziyaretçilerin en çok para harcadığı şehirler arasında ise 9. sırada yer almaktadır. Şehri 2011'de ziyaret eden 1,8 milyon turist 1,3 milyar dolardan fazla harcama yapmıştır.

Spor

2009 IAAF Dünya Kros Şampiyonası Amman'da düzenlenmiştir.

Ulaşım

Karayolları ile ülkenin diğer şehirlerine bağlanan başkent Amman'ın 30 km güneyinde Kraliçe Aliye Uluslararası Havalimanı yer almaktadır. Şehir içi toplu ulaşım taksi ve otobüsle yapılmaktadır. Taksilerin bazılarında sabit bir yol ve ücret bulunmaktadır. Şehirde ayrıca Akabe kentine yolcu taşıyan çok sayıda özel otobüs şirketi bulunmaktadır.